Sağlık bütçesi, hane harcamaları içinde en zor pazarlık edilen kalemlerden biri gibi görünür: reçeteyi hekim yazar, fiyatı üretici belirler, ödemeyi eczanede yaparsınız. Oysa bu zincirin tam ortasında, tüketicinin doğrudan etkileyebildiği bir kaldıraç vardır: aynı etkin maddeyi, aynı dozda, aynı farmasötik formda içeren eşdeğer ürünü tercih etmek. Etkin maddenin patent süresi dolduktan sonra piyasaya giren bu ürünlerde generik ilaç fiyatı, referans markanın fiyatının belirgin biçimde altında konumlanır; çünkü fiyatın içinde araştırma-geliştirme ve tanıtım maliyetinin payı yoktur. Kronik bir tedavide yıl boyunca ödenen fark hesaplandığında, tek başına bu tercihin aylık bütçe planında gözle görülür bir kalem açtığını fark edersiniz.
Generik (jenerik) ilaç, referans ürünün patent koruması sona erdikten sonra ruhsatlandırılan, aynı etkin maddeyi aynı miktarda içeren ilaçtır. Türkiye'de ruhsat süreci Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu tarafından yürütülür ve üreticinin biyoeşdeğerlik göstermesi beklenir: ilacın kana geçiş hızı ve miktarı, referans ürünle istatistiksel olarak kabul edilen bir bant içinde olmalıdır. Yani ürün "benzeri" değil, klinik olarak yerine geçebilir kabul edilir.
Farklılıklar etkin maddede değil, çevresinde toplanır:
Sosyal güvenlik kapsamındaki bir hasta için asıl mesele ilacın etiket fiyatı değil, cepten çıkan tutardır. Aynı etkin maddeyi içeren ürünler bir grup olarak değerlendirilir; kurum bu grup için bir ödeme tavanı esas alır. Ürünün fiyatı bu tavanın üzerinde kalıyorsa aradaki tutar "eşdeğer ilaç fark ücreti" olarak hastaya yansır. Buna ayrıca reçete katılım payı ve kutu başına alınan tutarlar eklenir.
Aşağıdaki tablo gerçek bir ürüne ait değil; mekanizmayı göstermek için kurulmuş örnek bir senaryodur:
| Kalem | Referans marka | Eşdeğer ürün |
|---|---|---|
| Kutu fiyatı (28 tablet) | 120 TL | 72 TL |
| Kurumun esas aldığı tavan | 79 TL | 79 TL |
| Eşdeğer fark ücreti | 41 TL | 0 TL |
| Katılım payı (%20 varsayımı) | 15,80 TL | 14,40 TL |
| Cepten ödenen (aylık) | 56,80 TL | 14,40 TL |
| Yıllık fark | yaklaşık 509 TL / tek etkin madde | |
Kritik nokta şu: tek bir kutuda 40 lira gibi görünen fark, üç farklı kronik ilaç kullanan bir hanede yılda dört haneli tutarlara ulaşır. Bu, tesadüfen acil durum fonuna aylık düzenli bir aktarım yapmaya yeten büyüklüktedir.