Raflarda "3 al 2 öde" etiketini gördüğünüzde beyniniz indirim sinyali alır, ama kasada ödediğiniz tutar artar. Toplu alışveriş tasarrufu gerçek bir olgudur; ancak yalnızca doğru ölçüldüğünde. Doğru ölçüm birimi ise paketin üzerindeki büyük puntolu kampanya yazısı değil, kilogram, litre, adet ya da "kullanım başına" düşen net maliyettir. Aşağıda bu hesabı adım adım kuran, kendi mutfağınıza ve bütçenize uyarlayabileceğiniz bir çerçeve var.
Farklı gramajlardaki iki ürünü doğrudan karşılaştırmak mümkün değildir. 750 gramlık deterjan ile 3 kilogramlık deterjanın tek ortak paydası birim fiyattır. Formül basittir:
Birim fiyat = Ödenen toplam tutar ÷ Toplam miktar
Burada iki yaygın hata yapılır. Birincisi, kampanyalı üründe indirim sonrası tutarı değil etiket fiyatını kullanmak. İkincisi, ambalaj ağırlığını veya salamura suyunu miktardan düşmemek. Konservede net ağırlık ile süzme ağırlık arasında ciddi fark olabilir; karşılaştırmayı süzme ağırlık üzerinden yapmak daha dürüst bir sonuç verir.
Aynı marka zeytinyağının üç farklı ambalajını varsayımsal fiyatlarla karşılaştıralım. Rakamlar örnektir; yöntemi kendi fişinizle tekrarlayın.
| Ambalaj | Etiket fiyatı | Kampanya | Ödenen | Litre fiyatı |
|---|---|---|---|---|
| 500 ml | 180 TL | Yok | 180 TL | 360 TL |
| 1 L | 330 TL | Yok | 330 TL | 330 TL |
| 2 L | 700 TL | %10 | 630 TL | 315 TL |
Tabloya göre en büyük ambalaj litre başına 315 TL ile en ucuz görünüyor: 500 ml'ye kıyasla %12,5 avantaj. Ancak burada durmak eksik analizdir. 2 litrelik şişeyi altı ayda tüketiyorsanız, açıldıktan sonra oksitlenen yağın bir kısmını çöpe atma ihtimaliniz vardır. %10'luk bir israf, 315 TL'lik gerçek maliyeti yaklaşık 350 TL'ye çıkarır ve 1 litrelik ambalajın gerisine düşürür. Bu yüzden hesabın ikinci katmanı zorunludur.
Toplu alım kararı yalnızca fiyat karşılaştırması değil, küçük bir yatırım kararıdır. Üç maliyet kalemini hesaba eklemeden yapılan karşılaştırma eksiktir.
Düzeltilmiş birim fiyat = Birim fiyat ÷ (1 − israf oranı). Yüzde 20 fire verdiğiniz bir ürün, kâğıt üzerinde %15 ucuz olsa bile pahalıya gelir. Taze ürünlerde israf oranı yüksek, deterjan ve tuvalet kâğıdı gibi bozulmayan ürünlerde sıfıra yakındır. Bu yüzden toplu alım en çok raf ömrü uzun, tüketimi öngörülebilir kalemlerde işe yarar.
Üç aylık stok yapmak, o paranın üç ay boyunca elinizde olmaması demektir. Kredi kartı borcunuz varsa ya da acil durum fonunuz henüz tamamlanmamışsa, bu paranın alternatif getirisi indirimden yüksek olabilir. Basit bir kıyas: %10'luk tek seferlik indirim için üç ay bağlanan para, yıllık %40 civarında bir getiriye denk gelir; bu ölçüt karşısında çoğu stok kararı hâlâ mantıklıdır. Fakat %3'lük bir indirim için aynı süre parayı bağlamak anlamsızdır.
Dolapta duran büyük paket, tüketimi hızlandırma eğilimi yaratır. Bir kilo cips evde varken haftalık tüketim artar; bu durum indirimin tamamını silebilir. Günlük harcamaları kontrol etme alışkanlığı olanlar bu etkiyi fiş kayıtlarında net görebilir: aylık toplam gıda gideri, birim fiyatlar düşmüş olsa bile yükselmiştir.
Analizi her seferinde baştan yapmak yerine birkaç eşik belirlemek pratik bir çözümdür.
Bu kuralları aylık bütçe planınızın içine gömdüğünüzde, market alışverişi rastgele bir kampanya avcılığı olmaktan çıkar. Uygulanabilir bir yö